04/10/2014
Vị trí của Án lệ trong hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law - Bài tập học kì Luật So Sánh
A. MỞ BÀI

Án lệ trong giai đoạn trước đây không được coi trọng trong hệ thống pháp luật các nước thuộc dòng họ Civil Law. Nhưng thời gian trở lại đây, án lệ đã và đang dần khẳng định được vị trí và vai trò của mình không chỉ riêng ở hệ thống pháp luật các nước thuộc dòng họ Common Law, mà còn ở trong hệ thống pháp luật của dòng họ Civil Law. Trong bài tập lớn học kì, em chọn đề tài “Vị trí của Án lệ trong hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law” để làm rõ vấn đề này.

B. THÂN BÀI

1. Án lệ trong giai đoạn trước đây không được coi trọng trong hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law

Án lệ (Jurisprudence) được hiểu là bản án đã tuyên hoặc sự giải thích, áp dụng pháp luật được coi như tiền lệ làm cơ sở để các thẩm phán sau đó có thể áp dụng trong các trường hợp tương tự.

Khác với dòng họ Common Law, dòng họ Civil Law do chịu ảnh hưởng sâu sắc của học thuyết phân chia quyền lực nên không thừa nhận vai trò lập pháp của các cơ quan xét xử. Các luật gia lục địa châu Âu hầu như có quan điểm tương đối thống nhất rằng lập pháp là hoạt động của Nghị viện, Toà án là nơi quan áp dụng pháp luật để xét xử chứ không phải bằng hoạt động xét xử tạo ra luật. Án lệ là hình thức pháp luật không được khuyến khích phát triển và chỉ áp dụng một cách hạn chế như là hình thức khắc phục khiếm khuyết của pháp luật thành văn.

Theo quan điểm lí luận phổ biến của các hệ thống pháp luật ở lục địa châu Âu, các nguyên tắc, các giải pháp pháp lí rút ra từ án lệ không có cùng giá trị như luật thành văn. Đó là giải pháp không chắc chắn, có thể bị huỷ bỏ và sửa đổi bất kì lúc nào phụ thuộc vào vụ việc mới. Thực tiễn xét xử của Toà án không bị ràng buộc bởi những quy phạm do chính nó tạo ra và cũng không có thể dựa vào các quy phạm đó để biện luận cho quyết định của mình. Án lệ chỉ được áp dụng khi mà thẩm phán thấy nó phù hợp với vụ án đang xét xử. Án lệ không được coi là nguồn cơ bản của pháp luật.

Bộ luật dân sự Napoleon đã thiết lập một số quy định gây cản trở cho việc phát triển án lệ. Điều 5 BLDS Napoleon đã quy định: "Cấm các thẩm phán đặt ra các quy định chung và có tính lập quy để tuyên án đối với những vụ việc được giao xét xử". Điều 1351 Bộ luật này cũng xác định: "Bản án chỉ có hiệu lực pháp luật đối với một vụ việc. Chỉ được xem là cùng một vụ việc khi yêu cầu về cùng một vấn đề, dựa trên cùng một căn cứ và giữa cùng các bên tranh chấp".
Ở các nước như Anh, Mỹ, Úc, án lệ luôn được xem là nguồn luật cơ bản thậm chí về mặt thực tế còn nhiều ưu thế hơn so với luật thành văn. Nhưng các nước thuộc dòng họ Civil Law, mặc dù các phán quyết của Toà án ở các nước này đã được thừa nhận nhưng trong ý thức của các thẩm phán, họ thường không phải thừa nhận vai trò tạo ra pháp luật của họ giống như các thẩm phán thuộc dòng họ Common Law. Vì thế, luật thành văn trong hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law vẫn chiếm ưu thế. Riêng ở Pháp vào thế kỉ XII, XIII, án lệ trong một thời gian dài cũng có vai trò quan trọng không kém gì án lệ ở nước Anh bởi khi xét xử các vụ án, các Toà án thường áp dụng giải pháp công bằng (equite') và khi xét xử hoàn toàn độc lập và không phải áp dụng tập quán pháp hay pháp luật thống nhất.

2. Án lệ đang chiếm một vị trí ngày càng quan trọng trong thời gian gần đây trong hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law

Mặc dù có nhiều cản trở như đã nói, ý nghĩa quan trọng của án lệ trong các hệ thống thuộc dòng họ Civil Law ngày càng được thừa nhận và được chứng minh trong quá trình phát triển của pháp luật. Biểu hiện bằng việc: Hai dòng họ pháp luật Civil Law và Common Law mặc dù có nhiều điểm khác nhau, tuy nhiên, càng ngày chúng càng có xu hướng hội tụ. Dòng họ Civil Law có xu hướng coi trọng án lệ hơn. Civil Law là dòng họ coi trọng lý luận pháp luật, có trình độ hệ thống hóa, pháp điển hóa cao với Bộ luật dân sự ra đời rất sớm và đồ sộ. Đại diện cho dòng họ này có thể kể đến Pháp, Đức, Ý… Trong xu hướng hội tụ, các hệ thống pháp luật thuộc dòng họ Civil Law sẽ ngày càng coi trọng phán quyết của tòa án. Điều này thể hiện ở hai vấn đề:

- Từ thế kỷ XIX, cơ chế bảo hiến đã ra đời, dó đó đã tồn tại các tổ chức bảo hiến (ở Đức là Tòa án bảo hiến). Chính vì thế, phán quyết của tổ chức bảo hiến có tính chất ràng buộc đối với các tòa án cấp dưới. Tại Đức, Tòa án bảo hiến liên bang và Tòa án cấp liên bang khác có toàn quyền trong việc xây dựng án lệ. Tòa án cấp dưới có nghĩa vụ phải thực hiện án lệ của các tòa án này, nếu không bản án của họ có thể bị giám đốc thẩm.

- Trong quá trình xét xử, để đảm bảo sự thống nhất trong việc xét xử, đảm bảo tính đúng đắn về chuyên môn nghiệp vụ cũng như thể hiện sự tôn trọng phán quyết của tòa cấp trên, tòa cấp dưới luôn có xu hướng tham khảo những bản án đã được tuyên, căn cứ vào đó để đưa ra quyết định cho vụ án cụ thể của mình. Các phán quyết của Tòa án rất hay quy chiếu đến các phán quyết đã tuyên trước đó. Đây cũng có thể coi là những biểu hiện của việc sử dụng án lệ trong hệ thống pháp luật của các nước thuộc dòng họ Civil Law.

Các nghiên cứu đã cho thấy:

- Đức: án lệ đã được công nhận; trong một số trường hợp, luật thành văn quy định không rõ ràng hay không có quy định thì tòa án có thể đưa ra nguyên tắc giải quyết, nếu đáp ứng được một số điều kiện nhất định thì nguyên tắc đó sẽ trở thành pháp luật.

- Pháp: trong lĩnh vực bồi thường thiệt hại, người ta chủ yếu dựa vào án lệ vì trong BLDS rất ít quy định về vấn đề này. Kể từ năm 2000, án lệ ở Pháp đã được cơ quan nhà nước đăng miễn phí trên mạng Internet. Trang Web này công bố phán quyết của Toà án cùng tất cả các bộ luật, luật nhằm giúp người dân tiếp cận và hiểu được pháp luật.

- Anh: sự tập trung quyền lực của Toà án là điều kiện và nguyên nhân phát triển án lệ. Hiệu quả tương tự có được ở Pháp trong lĩnh vực luật hành chính nhờ sự tập trung tư pháp hành chính trong tay Tham chính viện.

Hiện nay, ở nhiều nước lục địa châu Âu đã có các tuyển tập án lệ chính thức như ở Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Italia, Thuỵ Sĩ, Thổ Nhĩ Kì và án lệ càng ngày càng được khẳng định là một trong những nguồn không thể thiếu của pháp luật. 

Như vậy, chúng ta có thể nhận thấy xu hướng hội tụ của hai dòng họ pháp luật Civil law và Common Law. Sự hội tụ này là một xu hướng tất yếu trong quá trình vận động, tiếp biến và học hỏi nhau. Mỗi dòng họ sẽ phát huy được những thế mạnh của mình đồng thời khắc phục được những hạn chế của mình. Đó là cơ sở cho một hệ thống pháp luật toàn thế giới phát triển.

C. KẾT BÀI

Án lệ giúp thổi một luồng sinh khí vào thân xác khô khan và bất động của những văn bản pháp lý, nhờ đó các đạo luật có được cuộc sống sinh động gắn liền với thực tiễn. Án lệ cũng giúp tạo ra sự an toàn pháp lý cho công dân và sự ổn định của xã hội khi mọi hành vi của các thành viên trong xã hội đều được thực hiện trong khuôn khổ ứng xử đã được xác lập như một tiền lệ. Khi xảy ra tranh chấp các toà án mặc nhiên tôn trọng tiền lệ đó và phân xử tranh chấp dựa trên khuôn khổ đã hiện hữu. Đó cũng là biểu hiện của sự đi đến hoà quyện nhất thể giữa 2 dòng họ pháp luật Civil Law và Common Law trong tương lai.


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Trường Đại học Luật Hà nội, Giáo trình Luật so sánh, NXB CAND, năm 2010.

2. http://lawsoft.thuvienphapluat.com/?ct=TVQD&id=2480

No comments:

Post a comment